İş sözleşmelerinde sıkça rastlanan bir madde vardır: "Yıllık 270 saati geçmeyen fazla çalışma ücreti aylık ücrete dahildir." Bu maddeyi imzalayan işçiler, haftalık 45 saati aşan çalışmaları için hiç ücret isteyip isteyemeyeceklerini merak eder. İşverenler ise bu kaydın kendilerini fazla mesai ücretinden tamamen kurtarıp kurtarmadığını sorar.
Bu yazıda fazla çalışmanın İş Kanunu'ndaki tanımını, zamlı ücretin nasıl hesaplandığını ve "fazla mesai ücrete dahildir" kaydının hangi şartlarla geçerli sayıldığını aktarıyorum. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 2023-2026 yıllarında verdiği kararlar üzerinden, bu kaydın hesaplamaya nasıl yansıdığını da anlatıyorum.
Özetle: Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir (İş Kanunu m. 41). Sözleşmeye "fazla çalışma ücreti aylık ücrete dahildir" kaydı konulması kural olarak geçerlidir, ancak Yargıtay bu kayda yalnızca yıllık 270 saatle sınırlı olarak ve ücretin asgari ücretin üzerinde olması şartıyla değer vermektedir. Geçerli bir kayıt varsa, ispatlanan fazla çalışmadan yıllık 270 saat (haftalık yaklaşık 5,2 saat) düşülür; bu sınırı aşan fazla çalışmanın ücreti ayrıca ödenmelidir. Sözleşmede böyle bir kayıt yoksa hiçbir indirim yapılamaz.
Fazla Mesai Nedir? Haftalık 45 Saat Sınırı
İş Kanunu'nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit olarak bölünür. Kanun'un 41. maddesi ise fazla çalışmayı, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlar.
Önemli bir istisna denkleştirmedir. Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın günlerine farklı şekilde dağıtılabilir. Bu durumda iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşamaz; bu süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe denkleştirme süresi dört aydır ve toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir (m. 63/2). Denkleştirme uygulanan işyerinde bazı haftalarda 45 saat aşılsa bile, ortalama aşılmadıkça bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (m. 41/1).
Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalara fazla sürelerle çalışma denir (m. 41/3). Örneğin haftalık 40 saat çalışılacağı kararlaştırılan bir işyerinde 40 ile 45 saat arasındaki çalışmalar bu niteliktedir.
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
İş Kanunu'nun 41. maddesine göre:
- Fazla çalışmanın her bir saati için, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli artırılarak ödenir.
- Fazla sürelerle çalışmanın her bir saati için bu artış yüzde yirmi beştir.
- İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir. Hak edilen serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır.
Kanun ayrıca iki sınır koyar: Fazla çalışma yapılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir ve fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Gece çalışmasında ve sağlık nedenine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yaptırılamaz (m. 41/6). Yer altı maden işlerinde ise ayrı ve daha sıkı kurallar uygulanır.
Buradaki 270 saat sınırı, işverene getirilmiş bir yasaktır. Bu sınırın aşılması, işçinin aşan saatler için ücret isteme hakkını ortadan kaldırmaz; fiilen yapılan ve ispatlanan fazla çalışmanın ücreti ödenmelidir.
"Fazla Mesai Ücrete Dahildir" Kaydı Geçerli mi?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin kararlılık kazanmış uygulamasına göre sözleşme özgürlüğü kuralı uyarınca, yasal sınırlar içinde kalan fazla çalışma ücretinin aylık ücretin içinde olduğuna dair sözleşme hükümleri kural olarak geçerlidir. Ancak Daire bu tür kayıtlara sınırlı olarak değer vermektedir ve kaydın geçerliliğine iki temel sınırlama getirmektedir:
- İş Kanunu'nun 41. maddesi gereği fazla çalışma süresi bir yılda 270 saatten fazla olamayacağından, kayıt en fazla yıllık 270 saat için geçerlidir.
- Kararlaştırılan aylık temel ücretin asgari ücretin üzerinde olması gerekir. Daire, ücret seviyesinin yüksekliğini kaydın geçerliliğinin tespitinde dikkate almaktadır.
Daire ayrıca iki noktayı açıkça vurgular. Birincisi, fazla çalışmanın temel ücret içinde ödeneceğinin kararlaştırılması, işçinin fazla çalışma ücretinden feragat etmesi anlamına gelmez. Fazla çalışma ücreti ödenmeyeceğinin kararlaştırılması ile ücret içinde ödeneceğinin belirlenmesi farklı kavramlardır. İkincisi, fazla çalışma için işçinin onayının alınması ile ücrete dahil kaydı arasında bağlantı yoktur. Onay, işçinin fazla çalışmaya zorlanamamasına; ücrete dahil kaydı ise fazla çalışmanın nasıl ücretlendirileceğine ilişkindir. Fazla çalışma dahil edilerek belirlenen ücret işçinin aylık temel ücreti olduğundan, işçi bazı aylarda hiç fazla çalışma yapmamış olsa bile işveren bu ücretin bir kısmını geri isteyemez.
270 Saat Kaydı Varsa Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 15.04.2026 tarihli, 2026/1116 E., 2026/3241 K. sayılı kararında hesaplama yöntemi ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. Buna göre fazla çalışmanın ücrete dahil olduğuna dair geçerli bir sözleşme hükmü varsa:
- Önce ispatlanan fazla çalışmanın yıllık 270 saati geçip geçmediği denetlenir. İşçi yıl içinde bazı dönemlerde fazla çalışma yapmamış olsa bile, her ay ödenen ücretin içinde fazla çalışma ücreti yer aldığından dönem ayrımı yapılmaz.
- Yıllık fazla çalışma 270 saatten azsa fazla çalışma ücreti hesaplanmaz.
- Yılda 270 saati aşan fazla çalışma tespit edilirse, haftalık bazda 5,2 saati aşan fazla çalışmalar için hesaplama yapılır. Yıllık 270 saat, aylık 22,5 saate ve haftalık yaklaşık 5,2 saate karşılık gelir.
- İşçinin çalışması bir yıldan azsa, 270 saat ölçütü çalışılan ay sayısına göre orantılı olarak azaltılır.
Kararda verilen örnek şöyledir: 10 ay 18 gün çalışan ve 184 saat fazla çalışması ispatlanan bir işçi için sınır, 270 saat × 10,6 ay / 12 ay = 238,5 saattir. İspatlanan 184 saat bu sınırı aşmadığından, temel ücret içinde ödendiği kabul edilen süre aşılmamış olur ve fazla çalışma talebi reddedilir.
Basit bir anlatımla: Haftada düzenli olarak 51 saat çalışan ve sözleşmesinde geçerli bir 270 saat kaydı bulunan işçinin haftalık fazla çalışması 6 saattir. Yıllık toplam 270 saati aştığı için hesaplama yapılır, ancak her hafta için 6 saatten 5,2 saat düşülür ve kalan 0,8 saat üzerinden fazla mesai ücreti hesaplanır. Sözleşmesinde böyle bir kayıt bulunmayan işçi için ise haftalık 6 saatin tamamı yüzde elli zamlı olarak hesaplanır.
Yargıtay Kararlarının Değerlendirmesi
Ücretin asgari ücreti aşan kısmı yeterli olmalı: 2023/14903 E., 2023/19964 K.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 19.12.2023 tarihli kararına konu dosyada iş sözleşmesinde fazla çalışmanın aylık ücrete dahil olduğu kararlaştırılmıştı. Bölge adliye mahkemesi bu kayda değer vermeden fazla çalışma alacağını hesaplamıştı. Daire, sözleşmede yazılı ücretin asgari ücreti aşan kısmının dahi yıllık 270 saatlik fazla çalışmayı karşılayacak miktarda olduğunu tespit etmiştir. Bu nedenle ücretin içinde ödendiği anlaşılan fazla çalışmanın ispatlanan fazla çalışmadan düşülmesi gerektiğine karar vermiş ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Bu karar, kaydın geçerliliğinde ücret düzeyinin nasıl ölçüldüğünü göstermesi bakımından önemlidir. Asgari ücret düzeyinde ücret alan bir işçinin sözleşmesindeki kayıt, bu ölçüte göre işçinin aleyhine sonuç doğurmamaktadır.
Sözleşmede kayıt yoksa indirim yapılamaz: 2024/12132 E., 2025/431 K.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 15.01.2025 tarihli kararına konu dosyada yurt dışında çalışan işçi, işçiye imzalatılan bilgilendirme formunda "Fazla Çalışma Ücreti: YOK" ibaresi bulunuyordu. İlk derece mahkemesi bu ibare nedeniyle yıllık 270 saatin ücrete dahil olduğunu kabul ederek hesaplamada haftalık 5,2 saati düşmüştü. Bölge adliye mahkemesi ise fazla çalışma ücretinin olmadığına dair formun imzalanmasının, yapılan fazla çalışmanın ücretinin ödenmemesini gerektirmeyeceğini belirtmişti.
Daire, taraflar arasındaki iş sözleşmesinde fazla çalışmanın aylık ücrete dahil olduğuna ilişkin bir düzenleme bulunmadığını tespit etmiş ve bu husus gözetilmeden haftalık 5,2 saatin düşülmesinin hatalı olduğunu belirtmiştir. Karar, bölge adliye mahkemesinin gerekçeyi değiştirip esastan ret kararı vermesindeki usul hatası nedeniyle de bozulmuştur. Karardan çıkan ilke açıktır: İndirim yapılabilmesi için fazla çalışmanın ücrete dahil olduğuna dair açık bir sözleşme hükmü gerekir. "Fazla çalışma ücreti yoktur" türünden bir ibare, bu anlamda bir kayıt sayılmamıştır.
Ücret hanesi boş bırakılmış matbu sözleşme: 2026/1116 E., 2026/3241 K.
Daha tartışmalı bir durum, 15.04.2026 tarihli kararda ele alınmıştır. Dosyada işçiye imzalatılan matbu sözleşmede ücret hanesi boş bırakılmış, imza tarihi olarak yalnızca yıl yazılmıştı. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, sözleşmede ücret yazılı olmadığı için 270 saat kaydına itibar etmemişti.
Daire çoğunluğu ise sözleşmenin imzalandığı tarihte her iki tarafın da ücretin ne kadar olduğunu bildiğini, kaydın geçerliliğinin bu tarihteki ücrete göre denetlenebildiğini belirterek ücret hanesinin boş bırakılmasının ve gün-ay bilgisinin yazılmamasının kaydı geçersiz kılmayacağına karar vermiştir. Gün ve ay işverence ispatlanamadığından, sözleşme tarihinin düzenleyen aleyhine o yılın son günü olarak kabul edilmesi gerektiğini ve indirimin ancak bu tarihten itibaren yapılabileceğini belirtmiştir. İşçinin aylık ücreti 22,5 saatlik fazla çalışma ücretini de karşılayacak düzeyde olduğundan karar bozulmuştur.
Ancak karar oy çokluğuyla verilmiştir. Karşı oy yazısında, ücretin müzakere edilmediği ve ücret ile tarih kısmı boş bırakılmış matbu bir sözleşmedeki kayda itibar etmenin, işverenin tek taraflı olarak kabul ettirdiği bir hükme geçerlilik tanımak anlamına geleceği; kaydın geçerli olması için işçinin imza sırasında alacağı ücreti bilmesi gerektiği belirtilmiştir. Karşı oyda, kapatılan Yargıtay 22. Hukuk Dairesi'nin ve 9. Hukuk Dairesi'nin önceki bazı kararlarında ücret miktarı veya düzenleme tarihi yazılı olmayan sözleşmelerdeki kayıtların geçerli kabul edilmediği de hatırlatılmıştır. Bu nedenle ücret hanesi boş sözleşmeler bakımından uygulamanın tam olarak yerleşmediğini söylemek mümkündür.
İşçi ve İşveren Açısından Dikkat Edilmesi Gerekenler
Fazla mesai uyuşmazlıklarında hesaplama, ancak fazla çalışmanın varlığı ve miktarı ispatlandıktan sonra gündeme gelir. Kararlarda fazla çalışmanın çoğunlukla tanık beyanlarıyla ispatlandığı ve tanık beyanına dayanan hesaplamalarda hakkaniyet indirimi uygulandığı görülmektedir. Fazla çalışmanın ispatı ve bu indirime ilişkin ayrıntılar için fazla mesainin tanıkla ispatı ve hakkaniyet indirimi başlıklı içtihat notuna göz atabilirsiniz.
Fazla mesai ücretlerinin ödenmemesi, işçiye bazı durumlarda iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkânı da verebilir. Ücretin ödenmemesi nedeniyle fesih konusunu maaşın geç ödenmesi ve istifa ederek kıdem tazminatı alınmasına ilişkin yazıda ayrıca ele aldım.
Uygulamaya Dönük Çıkarımlar
- Sözleşmenizi okuyun: "Fazla çalışma ücreti aylık ücrete dahildir" kaydı geçerli olabilir; ancak en fazla yıllık 270 saati kapsar. Bu sınırı aşan fazla çalışmanın ücreti ayrıca istenebilir.
- Ücret düzeyi belirleyicidir: Yargıtay, kaydın geçerliliği için ücretin asgari ücretin üzerinde olmasını ve asgari ücreti aşan kısmın 270 saatlik fazla çalışmayı karşılamasını aramaktadır.
- Kayıt yoksa indirim de yoktur: Sözleşmede açık bir hüküm bulunmuyorsa ispatlanan fazla çalışmadan haftalık 5,2 saat düşülemez. "Fazla çalışma ücreti yoktur" yazılı bir form, Yargıtay'ın incelediği dosyada böyle bir kayıt olarak kabul edilmemiştir.
- Kayıt feragat değildir: Ücrete dahil kaydı, işçinin fazla çalışma ücretinden vazgeçtiği anlamına gelmez; işverene de yapılmayan fazla çalışma için ücret iadesi isteme hakkı vermez.
- Kısa süreli çalışmada orantı uygulanır: Bir yıldan kısa çalışmalarda 270 saat ölçütü çalışılan ay sayısına göre azaltılır.
- Belgeleri saklayın: Giriş-çıkış kayıtları, puantajlar, vardiya çizelgeleri ve yazışmalar, fazla çalışmanın ispatında önem taşır.
- İşverenler için: Ücret ve imza tarihi açıkça yazılmış, işçinin onayını ayrıca içeren düzenli sözleşmeler, ileride doğabilecek uyuşmazlıklarda belirsizliği azaltır. Ücret hanesi boş matbu sözleşmeler konusunda Yargıtay içinde farklı görüşler bulunmaktadır.
İş hukukuna ilişkin diğer konular için iş ve sosyal güvenlik hukuku çalışma alanı sayfasına göz atabilirsiniz.
Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Fazla çalışma alacağının varlığı ve tutarı; sözleşme hükümlerine, ücret düzeyine, çalışma düzenine ve ispat araçlarına göre her dosyada farklı sonuç verebileceğinden, talepte bulunmadan önce belgelerinizin ayrıca incelenmesi gerekir.
