Askerlik çağı gelen, sevk tarihi belli olan ya da tecil hakkı biten pek çok çalışan aynı soruyu sorar: "Askere gitmek için işten ayrılırsam kıdem tazminatımı alabilir miyim, yoksa bu istifa mı sayılır?" İşverenler de benzer bir tereddüt yaşar: İşçinin askerlik gerekçesiyle ayrılması tazminat ödemeyi gerektirir mi, ihbar süresine uyulması gerekir mi, askerlik dönüşü işçi geri dönmek isterse ne olur?
Bu yazıda, askerlik nedeniyle iş sözleşmesinin sona erdirilmesinde kıdem tazminatı hakkını, bu hakkın hangi durumda kaybedildiğini, ihbar tazminatı meselesini, askerlik dönüşü işe başlamayı ve askerlik öncesi çalışmanın kıdem süresine eklenip eklenmeyeceğini Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin kararlarıyla anlatıyorum. Dayanaklar, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 120. maddesi yollamasıyla hâlen yürürlükte olan 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesi ile 4857 sayılı İş Kanunu'nun 31. maddesidir.
Özetle: İşçi, iş sözleşmesini muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle feshederse, en az bir yıllık çalışması varsa kıdem tazminatına hak kazanır (1475 sayılı Kanun m. 14/1-3). Ancak Yargıtay'a göre feshin gerçekten askerlik nedenine dayanması gerekir: Askere sevk tarihinden makul bir süre önce ayrılmak mümkündür; fakat ayrıldıktan sonra başka bir işyerinde, özellikle rakip bir firmada çalışmaya başlayan işçinin askerlik nedeniyle ayrıldığı kabul edilmez. Askerlik nedeniyle ayrılan işçi ihbar tazminatı isteyemez, işveren de işçiden ihbar tazminatı isteyemez. Askerlik dönüşü iki ay içinde başvuran işçiyi işveren, boş yer varsa eski veya benzeri işe almakla yükümlüdür (4857 sayılı Kanun m. 31).
Kanun ne diyor? 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi hâlâ yürürlükte
2003 yılında yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu, eski 1475 sayılı İş Kanunu'nu yürürlükten kaldırmış; ancak kıdem tazminatını düzenleyen 14. maddeyi yürürlükte bırakmıştır. 4857 sayılı Kanun'un 120. maddesi bunu açıkça söyler: "1475 sayılı İş Kanununun 14 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır." Bu nedenle kıdem tazminatının şartları bugün de bu maddeye göre belirlenir.
1475 sayılı Kanun m. 14'ün birinci fıkrası, kıdem tazminatına hak kazandıran sona erme hâllerini sınırlı olarak sayar. Bunlardan biri, iş sözleşmesinin "muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyle" feshedilmesidir (m. 14/1-3). Aynı fıkraya göre bu hâllerde işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.
Bu düzenlemenin anlamı şudur: Normalde haklı bir sebep olmadan işten ayrılan, yani istifa eden işçi kıdem tazminatı alamaz. Askerlik ise kanunun istisna olarak kabul ettiği bir sebeptir. Askere gitmek için işten ayrılan işçi, haklı bir fesih sebebi ispatlamak zorunda kalmadan kıdem tazminatına hak kazanır. Benzer bir istisna, evlenen kadın işçi için de öngörülmüştür; bunu evlenen kadın işçinin kıdem tazminatı yazısında anlatmıştım.
Muvazzaf askerlik ile yedek askerlik veya manevra farkı
Kanundaki ifade "muvazzaf askerlik"tir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 15.02.2012 tarihli, 2009/43352 E., 2012/4297 K. sayılı kararında, işçinin muvazzaf askerlik dışında manevra veya başka bir nedenle silah altına alınması hâlinin 4857 sayılı Kanun'un 31. maddesinde ayrıca düzenlendiği belirtilmiştir.
4857 sayılı Kanun m. 31'e göre muvazzaf askerlik ödevi dışında manevra veya herhangi bir sebeple silah altına alınan ya da bir kanundan doğan çalışma ödevi yüzünden işinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi, işinden ayrıldığı günden başlayarak iki ay sonra işverence feshedilmiş sayılır. İşçinin bu haktan yararlanabilmesi için o işte en az bir yıl çalışmış olması gerekir; bir yıldan fazla her yıl için iki gün eklenir, ancak toplam süre doksan günü geçemez. Bu süre içinde işçinin ücreti işlemez.
Aynı 2012 tarihli karara göre bu bekleme süresi içinde iş sözleşmesi askıdadır, bu süre içinde fesihten söz edilemez. Süre aşılırsa sözleşme işverence feshedilmiş sayılır ve bu fesih İş Kanunu'nun 25/II maddesine göre yapılmış bir haklı fesih sayılmadığından, bu hâlde de kıdem tazminatı ödenmesi gerekir.
Kıdem tazminatı için hangi şartlar aranır?
Kanundan ve Yargıtay kararlarından çıkan şartları şöyle sıralayabilirim:
- En az bir yıllık çalışma: 1475 sayılı Kanun m. 14, kıdem tazminatını "her geçen tam yıl" için öngörür. Bu nedenle bir yılı doldurmamış işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz.
- Feshin askerlik nedeniyle yapılması: Sözleşme, işçi tarafından muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla sona erdirilmelidir. İstifa dilekçesinde askerlik sebebinin açıkça yazılması ve sevk belgesinin işverene verilmesi ispat açısından önemlidir.
- Askerliğin gerçek sebep olması: Yargıtay, askerliğin yalnızca kâğıt üzerinde gösterilen bir gerekçe olmamasını, işten ayrılmanın gerçekten askere gitmek amacıyla yapılmasını arar.
Kıdem tazminatı, işçinin son ücreti üzerinden hesaplanır. 1475 sayılı Kanun m. 14'e göre hesapta çıplak ücretin yanında işçiye sağlanan para ve parayla ölçülebilen sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatler (örneğin düzenli yemek ve yol yardımı gibi) de dikkate alınır. Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse, açılacak davada hâkim gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faize hükmeder.
Feshin "gerçekten" askerlik nedenine dayanması: makul süre ölçütü
Uygulamadaki uyuşmazlıkların çoğu bu noktada çıkar. İşçi askerlik gerekçesiyle ayrılır, ancak askere sevki aylar sonra gerçekleşir ya da arada başka bir işte çalışır. Bu durumda işveren, askerliğin bahane olduğunu ve işçinin aslında istifa ettiğini savunur.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik ilkesi 2012/4297 K. sayılı kararda şöyle ifade edilmiştir: İşçinin muvazzaf askerlik sebebiyle kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için feshin gerçekten askerlik nedenine dayanması gerekir. Ayrıldıktan sonra başka bir işyerinde çalışan işçinin muvazzaf askerlik sebebiyle ayrıldığı düşünülemez. İşçinin askerlik celp döneminden makul bir süre önce ayrılması da mümkün görülmelidir.
O olayda işçi 07.11.2007 tarihinde işten ayrılmış, askerlik şubesinin yazısına göre 20.11.2007 tarihinde askere sevk edilmişti. Yani ayrılış ile sevk arasında yaklaşık iki hafta vardı. İlk derece mahkemesi işçinin istifa ettiğini kabul ederek davayı reddetmişti. Yargıtay ise fesih tarihi ile sevk tarihini birlikte değerlendirerek işçinin askerlik görevini yerine getirmek için işinden ayrıldığını, kıdem tazminatına hak kazandığını kabul etmiş ve kararı bozmuştur.
Dört ay sonra sevk ve rakip firmada çalışma
Karşı yönde bir örnek, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 14.09.2020 tarihli, 2020/1756 E., 2020/7557 K. sayılı kararıdır. Bu olayda işçi 15.04.2014 tarihli fesih bildirimiyle askerlik gerekçesiyle ayrılmış, ancak 11.08.2014 tarihinde, yani yaklaşık dört ay sonra askere sevk edilmişti. İşveren, işçinin işyerindeki bazı çalışanlarla birlikte aynı alanda faaliyet gösteren başka bir firmaya geçtiğini savunmuştu.
SGK kayıtlarında fesihten sonra işçinin çalışma kaydı görünmüyordu. Yerel mahkeme yalnızca bu kayda dayanarak feshin askerlik nedeniyle yapıldığını kabul etmişti. Yargıtay ise işverenin sunduğu bazı belgelerde işçinin Nisan 2014'ten itibaren rakip firmada çalıştığına dair bilgi bulunduğunu, aynı dönemde birlikte ayrılan diğer işçilerin tazminat taleplerinin bu nedenle reddedildiğini ve işçinin fesihten yaklaşık dört ay sonra askere sevk edildiğini birlikte değerlendirmiştir. Sonuçta işçinin feshinde haklı nedeni olmadığı kabul edilmiş ve kıdem tazminatı talebinin reddi gerektiği gerekçesiyle karar bozulmuştur.
Bu kararın önemli bir mesajı şudur: Yalnızca SGK kaydının boş görünmesi yeterli değildir. Mahkeme, sevk tarihi ile ayrılış tarihi arasındaki süreyi, işçinin bu arada fiilen nerede çalıştığını ve tüm dosya kapsamını birlikte değerlendirir.
Gerçeğe aykırı belge ibrazı
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 21.06.2021 tarihli, 2021/6394 E., 2021/10519 K. sayılı kararı ise farklı bir riski gösterir. Bu olayda işçi, işe girerken askerliğini yaptığını beyan etmiş, daha sonra zorunlu askerlik için ayrılmak durumunda kalınca, önceki beyanının gerçek dışı olduğu anlaşılmasın diye gerçek olmadığı anlaşılan bir "sefer görev emri" ibraz etmişti. İşveren durumu öğrenince sözleşmeyi feshetmişti.
Yargıtay, işçinin bu davranışının doğruluk ve bağlılık kuralının ihlali niteliğinde olduğunu ve işverenin fesihte haklı olduğunu kabul etmiştir. Bu nedenle kıdem ve ihbar tazminatı taleplerinin reddi gerekirken kabulü hatalı bulunmuş ve karar bozulmuştur. Yani askerlik gibi kanunun koruduğu bir sebep bile, işverene gerçeğe aykırı belge verilmesi hâlinde işçiyi korumaz.
İhbar süresi ve ihbar tazminatı
Askerlik nedeniyle ayrılan işçinin ihbar süresine uyması gerekir mi? 2012/4297 K. sayılı karara göre işçinin muvazzaf askerlik sebebiyle iş sözleşmesini feshinde ihbar öneli tanınmasına gerek yoktur.
İşçi ihbar tazminatı isteyebilir mi? Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 28.03.2023 tarihli, 2023/1663 E., 2023/4466 K. sayılı kararına göre ihbar tazminatı, iş sözleşmesini fesheden tarafın karşı tarafa ödemesi gereken bir tazminattır. Bu nedenle sözleşmeyi fesheden taraf, feshi haklı bir nedene dayansa bile ihbar tazminatına hak kazanamaz. Karara göre işçinin 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca emeklilik, muvazzaf askerlik veya evlilik gibi nedenlerle sözleşmeyi feshetmesi durumunda ihbar tazminatı talep hakkı bulunmaz; anılan fesihlerde işveren de ihbar tazminatı talep edemez.
Kısacası askerlik nedeniyle ayrılan işçi kıdem tazminatı alır, ancak ihbar tazminatı almaz; işveren de işçiden "bildirim süresine uymadın" diyerek ihbar tazminatı isteyemez. İhbar sürelerine ilişkin genel kuralları ihbar süresi kaç hafta yazısında ayrıntılı olarak ele almıştım.
Askerlik dönüşü işe geri dönmek mümkün mü?
4857 sayılı Kanun m. 31'in son fıkrası, askerlik dönüşü işçiyi korur: Herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçiler, bu ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek isterlerse, işveren onları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu hâlde işveren bu yükümlülüğü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder.
Bu hükümden yararlanmak için iki ay içinde işverene başvurulması önemlidir. Başvurunun yazılı ve tarihli yapılması, ileride ispat güçlüğü yaşanmasını önler.
Askerlik öncesi çalışma kıdeme eklenir mi?
Askerlik dönüşü aynı işverenin yanında yeniden çalışmaya başlayan işçinin, ileride işten ayrıldığında askerlik öncesi çalışmasının da kıdem süresine eklenip eklenmeyeceği sık sorulan bir sorudur. Cevap, askere giderken kıdem tazminatının ödenip ödenmediğine göre değişir.
1475 sayılı Kanun m. 14'e göre işçilerin kıdemleri, hizmet sözleşmesinin devam etmiş veya aralıklarla yeniden yapılmış olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştıkları süreler göz önüne alınarak hesaplanır. Ancak aynı madde, aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya ikramiye ödenmeyeceğini de düzenler.
Kıdem tazminatı ödenmişse: önceki dönem tasfiye edilmiştir
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 13.09.2023 tarihli, 2023/7980 E., 2023/11930 K. sayılı kararıyla onanan bölge adliye mahkemesi kararında, işçinin askerlik nedeniyle iş sözleşmesinin feshedildiğine ve kıdem tazminatının ödendiğine ilişkin belgeler bulunduğu için işçinin askerlik nedeniyle fesih hakkını kullandığı ve kıdem tazminatını aldığı kabul edilmiştir. Mahkeme, işçi askerlik dönüşü aynı işyerinde işe başlamış olsa da askere giderken önceki dönemin tasfiye edildiğini belirtmiştir. Bu nedenle işçi, sözleşmenin imzalandığı tarihte askerde olduğu için, toplu iş sözleşmesinin "imza tarihinde çalışmakta olan işçilere" tanıdığı bir haktan yararlanamamıştır. Yargıtay bu kararı onamıştır.
Bu kararın işçiler için anlamı şudur: Askere giderken kıdem tazminatınızı aldıysanız, askerlik dönüşü başlayan çalışma kural olarak yeni bir dönemdir; önceki süre için ikinci kez kıdem tazminatı ödenmez ve önceki süreye bağlı haklar bakımından da tasfiye sonucu doğabilir.
Kıdem tazminatı ödenmemişse: süreler birleştirilebilir
Askere giderken kıdem tazminatı ödenmemiş ve önceki dönem tasfiye edilmemişse durum farklıdır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 21.11.2022 tarihli, 2022/14048 E., 2022/14789 K. sayılı kararı bu konuda dikkat çekici bir ayrıntı içerir. Olayda işçi askerlikten önce aynı işyerinde alt işveren (taşeron) işçisi olarak çalışmış, askerlik nedeniyle ayrılmış, dönüşte ise doğrudan asıl işverenin işçisi olmuştu.
Dairenin daha önce verdiği ve kararda aktarılan 10.01.2022 tarihli, 2021/12708 E., 2022/34 K. sayılı bozma kararına göre işçinin kıdem tazminatına hak kazandığı kabul edilmekle birlikte, iki dönemin birleştirilerek son ücret üzerinden hesaplanması doğru görülmemiştir. Daireye göre askerlik öncesi dönem geçerli bir asıl işveren-alt işveren ilişkisine dayanıyorsa, aynı işveren yanında aralıklı çalışmadan söz edilemez; bu dönem ayrı bir iş sözleşmesi olarak ele alınmalı ve o döneme ait son ücret üzerinden hesaplanacak kıdem tazminatından asıl işveren sorumlu tutulmalıdır. Bozmaya uyularak bu şekilde verilen karar 2022/14789 K. sayılı kararla onanmıştır.
Yani askerlik öncesi dönemin kıdeme eklenmesi için yalnızca kıdem tazminatının ödenmemiş olması yetmez; o dönemde gerçekten aynı işverenin işçisi olunup olunmadığı da önemlidir.
Uygulamaya dönük çıkarımlar
- Askerlik nedeniyle ayrılacaksanız, istifa ya da fesih dilekçenizde sebebi açıkça "muvazzaf askerlik hizmeti" olarak yazın ve sevk belgenizin bir örneğini işverene teslim edin.
- Kıdem tazminatı için en az bir tam yıl çalışmış olmanız gerekir; hesap son ücretiniz ve düzenli yan haklarınız üzerinden yapılır.
- Ayrılış tarihinizi sevk tarihine makul ölçüde yakın tutun. Yargıtay, sevkten aylar önce ayrılma ve arada başka bir işte çalışma hâlinde feshin askerlik nedenine dayandığını kabul etmeyebilir.
- Ayrıldıktan sonra, özellikle aynı alanda faaliyet gösteren bir firmada çalışmaya başlarsanız, askerlik gerekçesi tartışmalı hâle gelir ve kıdem tazminatı hakkı kaybedilebilir.
- İşverene gerçeğe aykırı belge vermek, askerlik sebebinin sağladığı korumayı ortadan kaldırabilir ve işverene haklı fesih imkânı verir.
- Askerlik nedeniyle ayrılan işçi ihbar tazminatı alamaz; işveren de işçiden ihbar tazminatı isteyemez.
- Askerlik dönüşü eski işinize dönmek istiyorsanız, terhisten itibaren iki ay içinde işverene yazılı olarak başvurun. Boş yer olduğu hâlde işe alınmazsanız üç aylık ücret tutarında tazminat söz konusu olabilir.
- Askere giderken kıdem tazminatı aldıysanız, dönüşte başlayan çalışma kural olarak yeni bir dönemdir; önceki süre için ikinci kez kıdem tazminatı ödenmez.
Kıdem tazminatına hak kazandıran diğer özel hâllerden yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlayarak ayrılmayı SGK yazısıyla ayrılıp kıdem tazminatı alma, işverenin baskısıyla imzalatılan istifa dilekçelerini ise baskıyla alınan istifa yazısında anlattım. İşçilik alacakları hakkında genel bilgi için İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.
Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Feshin askerlik nedenine dayanıp dayanmadığı; ayrılış ve sevk tarihlerine, işçinin ayrıldıktan sonraki durumuna ve dosyadaki delillere göre her olayda farklı değerlendirilebilir.
