Ev içinde şiddete, tehdide ya da ısrarlı rahatsız etmeye maruz kalan kişilerin en sık sorduğu soru şudur: "Uzaklaştırma kararı nasıl alınır, bunun için delil göstermem gerekir mi?" Hakkında böyle bir karar verilen kişi ise kararın ne kadar süreceğini, nasıl itiraz edeceğini ve kararın açılacak bir boşanma davasında aleyhine delil sayılıp sayılmayacağını merak eder.
Bu yazıda halk arasında "uzaklaştırma kararı" ya da "koruma kararı" denilen tedbirlerin dayanağı olan 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun'u (kısaca 6284 sayılı Kanun) güncel metniyle aktarıyorum. Ardından Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2023 ve 2024 yıllarında onadığı kararlar üzerinden, bu tedbir kararlarının boşanma davasındaki delil değerini değerlendiriyorum.
Özetle: Uzaklaştırma kararı, 6284 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki önleyici tedbirlerden biridir ve aile mahkemesi hâkimi tarafından verilir. Başvuru kolluğa, Cumhuriyet savcılığına veya doğrudan aile mahkemesine yapılabilir; başvuru için harç ve masraf alınmaz. Koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmaz; önleyici tedbir kararı da geciktirilmeden verilir. Tedbir ilk defasında en çok altı ay için verilir, gerekirse uzatılabilir ve karara iki hafta içinde itiraz edilebilir. Ancak Yargıtay'ın onadığı kararlara göre, yalnızca başvuranın beyanına dayanılarak verilmiş bir tedbir kararı, boşanma davasında tek başına kusur delili sayılmaz.
6284 Sayılı Kanun Kimleri Korur?
Kanun'un 1. maddesine göre amaç; şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişilerin korunmasıdır. Yani kanun yalnızca evli kadınları değil; çocukları, diğer aile bireylerini ve ısrarlı takibe maruz kalan herkesi kapsar.
Kanun'un 2. maddesindeki tanım da geniştir. "Şiddet" yalnızca fiziksel saldırı değildir; kişinin fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle ya da acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı ve özgürlüğün keyfî engellenmesini de içerir. "Ev içi şiddet" ise şiddet mağduru ile şiddet uygulayan aynı haneyi paylaşmasa da aile veya hanede ya da aile mensubu sayılan kişiler arasında meydana gelen her türlü şiddettir. Bu nedenle ayrı yaşayan eşler veya boşanmış eşler arasında da tedbir istenebilmektedir.
Uzaklaştırma Kararı Nasıl Alınır? Nereye Başvurulur?
Kanun'un 8. maddesine göre tedbir kararı; ilgilinin talebi, aile ve sosyal hizmetlerden sorumlu Bakanlık, kolluk görevlileri ya da Cumhuriyet savcısının başvurusu üzerine verilir. Tedbir kararları en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülkî amirden ya da kolluk biriminden talep edilebilir. Uygulamada başvuru çoğunlukla karakola veya jandarmaya, Cumhuriyet başsavcılığına ya da doğrudan aile mahkemesine bir dilekçeyle yapılır.
Kanun'da "hâkim" denildiğinde aile mahkemesi hâkimi kastedilir (m. 2/1-c). Başvuruda olayın ne zaman, nerede ve nasıl gerçekleştiği, varsa önceki olaylar ve korunmak istenen kişilerin (örneğin çocukların) bilgileri açıkça yazılmalıdır. Kanun'un 20. maddesi uyarınca bu başvurular ile kararların icrası için yapılan işlemlerden yargılama gideri, harç, posta gideri ve benzeri hiçbir masraf alınmaz.
Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amiri de bazı tedbirleri kendisi alabilir: şiddet içeren söz ve davranışlarda bulunmama, müşterek konuttan uzaklaştırma, korunan kişiye ve konutuna, okuluna, işyerine yaklaşmama gibi tedbirler bunlardandır. Ancak kolluk amiri evrakı en geç ertesi işgünü hâkimin onayına sunar; hâkim tarafından yirmi dört saat içinde onaylanmayan tedbir kendiliğinden kalkar (m. 5/2).
Hangi Tedbirler Verilebilir?
Kanun, tedbirleri ikiye ayırır. Önleyici tedbirler şiddet uygulayana yöneliktir ve Kanun'un 5. maddesinde sayılmıştır. Bunların başlıcaları şunlardır:
- Şiddet mağduruna yönelik şiddet tehdidi, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması,
- Müşterek konuttan veya bulunduğu yerden derhâl uzaklaştırılması ve müşterek konutun korunan kişiye tahsis edilmesi,
- Korunan kişilere, bu kişilerin bulundukları konuta, okula ve işyerine yaklaşmaması,
- Çocuklarla ilgili kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılması, sınırlanması ya da tümüyle kaldırılması,
- Korunan kişiyi iletişim araçlarıyla veya sair surette rahatsız etmemesi,
- Bulundurduğu veya taşıdığı silahları kolluğa teslim etmesi,
- Gerekirse muayene ve tedavisinin sağlanması.
Halk arasında "uzaklaştırma kararı" denilen tedbir, çoğunlukla konuttan uzaklaştırma ve korunan kişiye yaklaşmama tedbirlerinin birlikte uygulanmasıdır. Hâkim bunlara ek olarak velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki konularında da karar verebilir (m. 5/3). Şiddet uygulayan aynı zamanda ailenin geçimini sağlıyorsa ve Türk Medeni Kanunu'na göre nafakaya hükmedilmemişse, hâkim talep edilmese dahi tedbir nafakasına hükmedebilir (m. 5/4).
Koruyucu tedbirler ise korunan kişiye yöneliktir. Mülkî amir; uygun barınma yeri, geçici maddi yardım, psikolojik ve hukuki rehberlik, hayati tehlike hâlinde geçici koruma ve belirli şartlarla kreş desteği sağlayabilir (m. 3). Hâkim ise işyerinin değiştirilmesi, evli kişi için ayrı yerleşim yeri belirlenmesi, tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulması ve hayati tehlike hâlinde kimlik bilgilerinin değiştirilmesi gibi tedbirlere karar verebilir (m. 4). Gerekli hâllerde korunan kişinin ve aile bireylerinin kimlik ve adres bilgileri tüm resmî kayıtlarda gizli tutulabilir (m. 8/6).
Uzaklaştırma Kararı İçin Delil Gerekir mi?
Kanun'un 8. maddesinin üçüncü fıkrası bu sorunun cevabını verir: "Koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için, şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz. Önleyici tedbir kararı, geciktirilmeksizin verilir." Kanun, kararın amacı tehlikeye düşecek şekilde geciktirilemeyeceğini de ayrıca belirtir.
Uygulamada aile mahkemeleri, uzaklaştırma gibi önleyici tedbirleri de çoğunlukla başvuranın beyanı üzerine, ayrıca delil istemeden vermektedir. Aşağıda aktaracağım kararlarda da bölge adliye mahkemeleri, tedbir kararının "beyana dayalı olarak delil ve belge aranmaksızın" verildiğini tespit etmiş ve Yargıtay bu değerlendirmeleri onamıştır. Kanun'un bu yaklaşımının nedeni açıktır: Şiddet çoğu zaman tanıksız, ev içinde yaşanır ve mağdurun delil toplamasını beklemek koruma amacını boşa çıkarabilir.
Bununla birlikte, gerçeğe aykırı beyanın da bir sonucu vardır. Kanun'un 17. maddesine göre korunan kişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun tespiti hâlinde, kendisine yapılan geçici maddi yardımlar geri tahsil edilir.
Uzaklaştırma Kararı Ne Kadar Sürer, Uzatılabilir mi?
Kanun'un 8. maddesinin ikinci fıkrasına göre tedbir kararı ilk defasında en çok altı ay için verilebilir. Şiddet veya şiddet uygulanma tehlikesinin devam edeceği anlaşılırsa, hâkim resen ya da korunan kişinin, Bakanlığın veya kolluğun talebi üzerine tedbirin süresini veya şeklini değiştirebilir, tedbiri kaldırabilir ya da aynen devam ettirebilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 12.06.2024 tarihli, 2023/182 E., 2024/4613 K. sayılı onama kararına konu dosyada, aile mahkemesi erkek hakkında altı ay süreyle önleyici tedbir ve "ortak konuttan uzaklaştırma ve konutun korunan kişiye tahsisi" kararı vermiş; süre dolunca kadının talebi üzerine tedbir üç ay uzatılmış, erkeğin bu uzatmaya itirazı da reddedilmiştir. Dosya, uzatma talebinin pratikte nasıl işlediğini göstermesi bakımından örnek niteliktedir.
Tedbir kararı korunan kişiye ve şiddet uygulayana tefhim veya tebliğ edilir; tebliğde, karara aykırılık hâlinde zorlama hapsi uygulanacağı ihtar edilir (m. 8/4-5). Kararın tebliğ edilmemiş olması ise uygulanmasına engel değildir (m. 10/5).
Uzaklaştırma Kararına Nasıl İtiraz Edilir?
Kanun'un 9. maddesine göre bu Kanun uyarınca verilen kararlara karşı tefhim veya tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz, kararı veren mahkemeden sonra gelen numaralı aile mahkemesi dairesince; o yerde tek aile mahkemesi varsa asliye hukuk mahkemesince incelenir. İtiraz mercii kararını bir hafta içinde verir ve itiraz üzerine verilen karar kesindir.
Bu nedenle 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbir kararlarına karşı istinaf veya temyiz yoluna gidilemez. Yukarıda andığım 2023/182 E., 2024/4613 K. sayılı dosyada bölge adliye mahkemesi, 6284 sayılı Kanun kapsamında verilen koruma kararlarının itiraza tabi olduğunu ve istinaf yoluna başvurulamayacağını belirtmiş; Yargıtay bu kararı onamıştır. Aynı kararda, boşanma davası sırasında ortak konutun eşlerden birine tahsisinin Türk Medeni Kanunu'nun 169. maddesindeki geçici önlemlerden olduğu ve boşanma kararının kesinleşmesiyle bu geçici önlemlerin kendiliğinden kalktığı da vurgulanmıştır.
Hakkında karar verilen kişi itiraz dilekçesinde, olayların başvuruda anlatıldığı gibi gerçekleşmediğini gösteren belgeleri, tanıkları veya diğer delilleri sunabilir. Ancak itiraz süresi kısadır ve süre geçtikten sonra yapılan itiraz incelenmeyebilir.
Tedbir Kararına Uyulmazsa Ne Olur?
Kanun'un 13. maddesine göre hakkında tedbir kararı verilen kişi bu kararın gereklerine aykırı davranırsa, fiili ayrıca bir suç oluştursa bile, ihlal edilen tedbirin niteliğine ve aykırılığın ağırlığına göre hâkim kararıyla üç günden on güne kadar zorlama hapsine tabi tutulur. Aykırılığın her tekrarında zorlama hapsinin süresi on beş günden otuz güne kadardır; ancak toplam süre altı ayı geçemez.
Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta, Kanun'a göre tedbirin kaldırılmasının da hâkim kararıyla olmasıdır (m. 8/2). Bu nedenle taraflar barışmış olsa bile tedbirin kendiliğinden sona erdiği düşünülmemeli; tedbirin artık gerekli olmadığı düşünülüyorsa mahkemeden kaldırılması talep edilmelidir.
Uzaklaştırma Kararı Boşanma Davasında Delil Olur mu? Yargıtay Kararları
Boşanma davalarında en çok tartışılan konu budur. Tedbir kararı alan eş, kararın karşı tarafın şiddet uyguladığını kendiliğinden ispat ettiğini düşünebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin onadığı kararlar ise farklı bir tablo ortaya koyuyor:
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 20.09.2023, 2023/784 E., 2023/4090 K.
Bu dosyada kadın, boşanma davasında tanık göstermemiş ve delil olarak esas itibarıyla eşi hakkında verilen uzaklaştırma kararına dayanmıştır. İlk derece mahkemesi, erkeğe "eşine karşı tehdit ve hakarette bulunması dolayısıyla 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma tedbiri kararı verildiği" gerekçesiyle kusur yüklemiş ve boşanmaya karar vermiştir. Bölge adliye mahkemesi ise bu kararı kaldırmıştır. Gerekçeye göre 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı verilebilmesi için beyan yeterlidir, ayrıca delil ibraz etmek gerekmez; kadının dayandığı tedbir kararında da kadının beyanı dışında bir delil bulunmadığından bu karar hükme esas alınamaz. Kadının dava dilekçesinde süresinde dayanmadığı diğer vakıa ve deliller de dikkate alınmamış ve kusur ispatlanamadığı için dava reddedilmiştir. Yargıtay bu kararı oy birliğiyle onamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 29.04.2024, 2023/6780 E., 2024/2956 K.
Bu dosyada da kadın, eşinin ve eşinin ailesinin kendisine fiziksel şiddet uyguladığını ileri sürmüş, dava dilekçesinde lehine verilen koruma kararından söz etmiştir. İlk derece mahkemesi, 6284 sayılı Kanun gereğince alınan koruma kararlarının beyana dayalı olarak delil ve belge aranmaksızın verildiğini, bu nedenle kusur tespitine esas alınamayacağını belirtmiştir. Dava dilekçesinde dayanılmayan ve sonradan bildirilen tanıkların da değerlendirilemeyeceği gerekçesiyle dava reddedilmiş; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiş, Yargıtay da kararı oy birliğiyle onamıştır.
Kararlardan çıkan sonuç
İki kararın ortak noktası şudur: Tedbir kararı, şiddete ilişkin bir iddianın varlığını gösterir; fakat iddianın doğruluğunu tek başına ispat etmez. Boşanma davasında kusur, Türk Medeni Kanunu'nun 6. maddesi ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 190. maddesindeki genel ispat kurallarına göre belirlenir. Bu nedenle şiddeti ispat etmek isteyen eşin, tedbir kararının yanında şiddeti gösteren diğer delilleri de (örneğin sağlık raporu, olay tutanağı, ceza soruşturması dosyası, mesajlar veya tanıklar) dava dilekçesinde süresi içinde bildirmesi gerekir. Her iki dosyada da sonradan bildirilen delillerin dikkate alınmaması davanın reddedilmesinde belirleyici olmuştur.
Bu kararlar, tedbir kararının boşanma dosyasında hiçbir değeri olmadığı anlamına da gelmez. Tedbir kararı başka delillerle birlikte değerlendirildiğinde kusur tespitine katkı sağlayabilir; ancak her dosya kendi delil durumuna göre değerlendirilir. Mesajların ve kayıtların delil olarak kullanılmasına ilişkin sınırlar için eşin telefonundaki mesajların boşanmada delil olup olmadığına ilişkin yazıya göz atabilirsiniz.
Uygulamaya Dönük Çıkarımlar
- Acil durumda beklemeyin: Başvuru karakola, jandarmaya, Cumhuriyet başsavcılığına veya aile mahkemesine yapılabilir; harç ve masraf alınmaz. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amiri de geçici tedbir alabilir.
- Başvuruyu somut yazın: Delil şartı aranmasa da olayların tarihi, yeri ve niteliği açıkça anlatılmalı; korunması istenen çocuklar ve yakınlar belirtilmelidir.
- Süreyi takip edin: İlk tedbir en çok altı ay içindir. Tehlike devam ediyorsa süre bitmeden uzatma talep edilebilir.
- İtiraz süresi iki haftadır: Hakkında karar verilen kişi tefhim veya tebliğden itibaren iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir.
- Karara uyun: Tedbirin kaldırılması hâkim kararıyla olur; tarafların barışması tedbiri kendiliğinden sona erdirmez. Aykırılık zorlama hapsine yol açabilir.
- Boşanma davasında delilleri ayrıca toplayın: Yargıtay'ın onadığı kararlara göre yalnızca beyana dayanan tedbir kararı tek başına kusur delili sayılmaz. Rapor, tutanak, soruşturma dosyası, mesaj ve tanık gibi deliller dava dilekçesinde süresinde bildirilmelidir.
- Tazminat ve nafaka talepleri ayrı değerlendirilir: Boşanmada maddi ve manevi tazminat için kusurun ispatı gerekir; ayrıntılar için boşanmada maddi ve manevi tazminat yazısına bakabilirsiniz.
Boşanma ve aile hukukuna ilişkin diğer konular için boşanma ve aile hukuku çalışma alanı sayfasına göz atabilirsiniz.
Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Tedbir talebi, itiraz ve boşanma davasındaki delil stratejisi olayın özelliklerine ve mevcut delillere göre farklılık gösterir. Hayati tehlike içeren durumlarda öncelikle kolluk birimlerine başvurulmalıdır.
