Borcum Yok Ama Hakkımda İcra Takibi Başlatıldı: Menfi Tespit ve İstirdat Davası, Kötüniyet Tazminatı

"Hiç tanımadığım bir şirketten icra takibi geldi", "Ödediğim borç için yeniden takip başlatıldı", "Ödeme emrine itiraz süresini kaçırdım, takip kesinleşti, ama borcum yok"... Bu durumlarla karşılaşan kişilerin başvurabileceği temel hukuki yol, İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 72. maddesinde düzenlenen menfi tespit davasıdır. Borç takip sırasında ödenmişse dava istirdat (geri alma) davası olarak sürdürülür.

Bu yazıda menfi tespit davasının ne zaman açılabileceğini, takibin durdurulması için teminat şartını, ispat yükünün kimde olduğunu, kötüniyet tazminatının şartlarını ve istirdat davasının süresini, Yargıtay'ın güncel kararları üzerinden aktarıyorum.

Menfi tespit davası nedir, ne zaman açılır?

İİK m. 72/1'e göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Bu dava, ödeme emrine itiraz süresini kaçıran ve takibi kesinleşen borçlu için de açık olan bir yoldur. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 20.03.2023 tarihli, 2022/1341 E., 2023/1108 K. sayılı kararında da belirtildiği gibi alacaklının takibe girişmesinden sonra, hatta takip kesinleştikten sonra da borçlu, borçlu olmadığının tespitini mahkemeden isteyebilir; davayı kazanırsa hakkındaki icra takibi iptal edilir ve borcu ödemekten kurtulur.

Menfi tespit davası, ödeme emrine itirazdan farklıdır. İtiraz, icra dairesine yedi gün içinde yapılan ve takibi kendiliğinden durduran basit bir işlemdir; menfi tespit ise genel mahkemede açılan, tam yargılama yapılan bir davadır. Bu nedenle ödeme emri geldiğinde ilk yapılması gereken, süresi içinde itiraz etmektir. Menfi tespit davası, itiraz süresi kaçırıldığında veya borçlunun takipten önce kendini güvenceye almak istediği durumlarda öne çıkar.

Hangi mahkemede açılır?

Menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir (İİK m. 72/son). Görevli mahkeme ise uyuşmazlığın niteliğine göre asliye hukuk, asliye ticaret, tüketici veya iş mahkemesi olabilir. Örneğin bir tüketici kredisinden doğan takipte tüketici mahkemesi, ticari bir sözleşmeden doğan takipte asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Ticari davalarda ise konusu bir miktar para olan menfi tespit ve istirdat davalarından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (Türk Ticaret Kanunu m. 5/A).

Takip durdurulabilir mi? Teminat şartı

Menfi tespit davası açmak, tek başına icra takibini durdurmaz. Kanun bu konuda takipten önce ve sonra açılan davalar arasında önemli bir ayrım yapar:

• Takipten önce açılan davada mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında, icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir (İİK m. 72/2).
• Takipten sonra açılan davada ise ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu ancak gecikmeden doğan zararları karşılamak üzere ve yine alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat göstererek, icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (İİK m. 72/3).

Bu ayrım, uygulamada çok önemlidir. Takip kesinleştikten sonra açılan davada haciz ve satış işlemleri kural olarak devam eder; borçlu yalnızca tahsil edilen paranın dava sonuna kadar alacaklıya ödenmemesini sağlayabilir. Bu nedenle bir takibin haksız olduğunu düşünen kişinin, takip başlamadan önce veya ödeme emrine itiraz süresi içinde harekete geçmesi çok daha etkili koruma sağlar.

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kalkar ve alacaklı, alacağını geç almasından doğan zararını gösterilen teminattan alır; bu zarar hiçbir durumda yüzde yirmiden az belirlenemez (İİK m. 72/4). Teminatlı tedbir istemeden önce bu risk de değerlendirilmelidir.

İspat yükü kimde?

Menfi tespit davasında ispat yükü, kural olarak genel ispat kurallarına göre belirlenir. Ancak icra takibine konu alacağın bulunmadığının tespiti istendiğinde, Yargıtay uygulaması alacaklıyı ispat yükü altında görmektedir.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 25.11.2024 tarihli, 2023/5725 E., 2024/6322 K. sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere, İİK m. 72 çerçevesinde girişilmiş bir icra takibine konu borcun bulunmadığının tespiti istemiyle açılan davalarda takip alacaklısı, takibe konu ettiği alacağın varlığını kanıtlamak durumundadır. Daire, Hukuk Genel Kurulu'nun 1982 tarihli kararına da atıf yaparak, belgesiz olarak yapılan ilamsız takiplere itiraz edilmemesi nedeniyle kesinleşmesi ve borcun ödenmesi sonrasında açılan geri alma davalarında da ispat yükünün alacaklıda olduğunu hatırlatmıştır.

Olayda alacaklı, sözlü bir anlaşmaya dayandığını ileri sürdüğü 200.000 TL'lik alacak için belgesiz ilamsız takip başlatmış; ödeme emri borçlunun birlikte yaşadığı söylenen bir yakınına tebliğ edilerek takip kesinleşmiş ve borçlunun taşınmaz payı ihale yoluyla alacaklıya geçmişti. Alacağını yazılı delille ispat edemeyen alacaklı aleyhine, borçlu olunmadığının tespitine ve ödenen paranın iadesine karar verilmesi Yargıtay tarafından yerinde bulunmuştur.

Bu ilke, özellikle hiçbir belgeye dayanmayan "boş" ilamsız takiplere karşı borçluyu korur. Bununla birlikte borçlu, ödeme yaptığını ileri sürüyorsa ödemeyi, sahtelik iddiasında bulunuyorsa da bu iddiasını ispatlamakla yükümlüdür. Dekont, yazışma ve tanık gibi delillerin davanın başında eksiksiz bildirilmesi gerekir.

Kötüniyet tazminatı: haksız takip yetmez

İİK m. 72/5'e göre dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip derhal durur ve ilamın kesinleşmesiyle icra kısmen veya tamamen eski hâline iade edilir. Borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötüniyetli olduğu anlaşılırsa, talebi üzerine borçlunun uğradığı zarar alacaklıdan tahsil edilir; takdir edilecek tazminat, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Yargıtay, bu tazminatın şartlarını sıkı yorumlamaktadır. 1. Hukuk Dairesi'nin anılan kararında belirtildiği gibi tazminat için bir talep bulunması, borçluya karşı icra takibi yapılmış olması ve takibin hem haksız hem de kötüniyetli olması gerekir. Takibin haksız olması tek başına yetmez; kötüniyetin ispat yükü borçludadır. Somut olayda Daire, tanık beyanları ve ceza soruşturmasındaki ifadeler birlikte değerlendirildiğinde alacaklının takip yapmakta kötüniyetli olduğu sonucuna varmış ve kötüniyet tazminatı talebinin reddini bozma sebebi saymıştır.

Buna karşılık Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin yukarıda anılan 20.03.2023 tarihli kararında, takip taraflar arasındaki yazılı bir sözleşmeye dayandığı ve alacaklı yalnızca bu sözleşmeden doğduğunu ileri sürdüğü zararı ispat edemediği için, alacaklının takipte haksız olsa da kötüniyetli sayılamayacağı belirtilmiş ve tazminat talebinin reddi onanmıştır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 19.06.2025 tarihli, 2024/4787 E., 2025/4320 K. sayılı kararı ise kötüniyetin hangi durumlarda kabul edildiğine iyi bir örnektir. Olayda alacaklı, ortağı olduğu şirketteki hisselerini devrettikten sonra, taraf olmadığı bir hisse devir sözleşmesine dayanarak eski ortağı aleyhine belgesiz takip başlatmıştı. Bölge adliye mahkemesi, davacının bu sözleşmelerde taraf olmadığını, alacaklıyı alacak iddiasına sevk edecek hiçbir delil bulunmadığını ve alacaklının alacaklı olmadığını bildiği hâlde takibe giriştiğini belirterek alacağın yüzde yirmisi oranında kötüniyet tazminatına hükmetmiş; Yargıtay bu kararı onamıştır.

Bu kararlardan çıkan ölçüt şudur: Alacaklının iyiniyetle güvendiği bir sözleşmeye veya belgeye dayanması, takip haksız çıksa bile çoğu zaman kötüniyeti dışlar. Buna karşılık hiçbir dayanağı olmayan, borçlu ile hukuki ilişkisi bulunmayan veya alacaklının alacaklı olmadığını bildiği takipler kötüniyetli kabul edilir.

Borç ödendiyse: istirdat davası

Borçlu menfi tespit davası açtığı hâlde ihtiyati tedbir kararı almamış ve borç da ödenmişse, dava kendiliğinden istirdat davası olarak devam eder (İİK m. 72/6). Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi ise, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde genel hükümlere göre mahkemeye başvurarak paranın geri verilmesini isteyebilir (İİK m. 72/7).

İstirdat davasında davacı, yalnızca paranın verilmesinin gerekmediğini ispatla yükümlüdür (İİK m. 72/son). Bir yıllık süre kaçırılırsa, genel hükümlere göre sebepsiz zenginleşme davası gibi başka yollar gündeme gelebilir; ancak bu yollar İİK m. 72'nin sağladığı kolaylıkları içermez. Bu nedenle haksız bir takip nedeniyle ödeme yapıldıysa, ödeme tarihinden itibaren bir yıllık süre takvime işlenmelidir.

Uygulamaya dönük çıkarımlar

• Ödeme emri geldiğinde ilk iş, yedi günlük itiraz süresini kullanmaktır; menfi tespit davası bu sürenin yerine geçmez ama süre kaçırılmışsa önemli bir güvencedir.
• Takip başlamadan önce açılan menfi tespit davasında, en az yüzde on beş teminatla takibin durdurulması istenebilir.
• Takipten sonra açılan davada takip durmaz; yalnızca tahsil edilen paranın alacaklıya ödenmemesi sağlanabilir.
• Belgesiz ilamsız takiplerde alacağın varlığını ispat yükü alacaklıdadır.
• Kötüniyet tazminatı için takibin haksız olması yetmez; alacaklının alacaklı olmadığını bildiğini veya bilmesi gerektiğini gösteren deliller sunun.
• Borç ödendiyse, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açılmalıdır.
• Görevli mahkemeyi ve ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk şartını davadan önce kontrol edin.

İcra takibine ilişkin diğer konular için İcra Hukuku sayfamıza ve çek ve senede dayalı takipte itiraz yazımıza göz atabilirsiniz.

Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Menfi tespit veya istirdat davası açmadan önce takibin türü, kesinleşme durumu, görevli mahkeme ve süreler birlikte incelenmelidir.