"Arkadaşıma borç verdim, aylardır ödemiyor; savcılığa dolandırıcılık şikâyetinde bulunabilir miyim?" Ceza hukukunda en sık duyduğum sorulardan biri budur. Soru haklıdır: Para geri gelmemiştir, güven zedelenmiştir ve ceza soruşturmasının borçluyu ödemeye zorlayacağı düşünülür. Ancak ceza hukuku, her ödenmeyen borcu suç saymaz. Dolandırıcılık ile güveni kötüye kullanma suçlarının belirli unsurları vardır. Bu unsurlar yoksa uyuşmazlık, Yargıtay'ın deyişiyle "hukuki ihtilaf" niteliğindedir ve çözüm yeri hukuk mahkemesi ya da icra dairesidir.
Bu yazıda borç para, emanet ve ticari alışveriş ilişkilerinde hangi durumda suç oluşabileceğini, hangi durumda oluşmayacağını aktarıyorum. Dayanaklar Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) ilgili maddeleri ile Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Yargıtay 11. Ceza Dairesi'nin 2024-2026 yıllarında verdiği kararlardır.
Özetle: Borcun ödenmemesi tek başına suç değildir. Dolandırıcılık için hileli davranışın parayı almadan önce ya da parayla eş zamanlı yapılması gerekir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun 2026 tarihli kararına göre önceden doğmuş bir borç için sonradan hileye başvurulması, borç yenilenmedikçe dolandırıcılık oluşturmaz. Güveni kötüye kullanma ise geri verilmek veya belirli bir amaçla kullanılmak üzere teslim edilen bir malın amacı dışında kullanılmasıdır. Her iki suç da uzlaştırma kapsamındadır; güveni kötüye kullanmanın temel hâli ayrıca şikâyete bağlıdır.
Borç ödenmiyorsa neden her zaman suç yoktur?
Borç para vermek hukuken bir sözleşmedir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 386. maddesine göre tüketim ödüncü sözleşmesinde ödünç veren bir miktar parayı ödünç alana devretmeyi, ödünç alan da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir. Para ödünç alana geçer; ödünç alanın yükümlülüğü aynı miktarı geri ödemektir. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi kural olarak bir borca aykırılık hâlidir. Bunun yaptırımı da icra takibi, alacak davası, faiz ve gerektiğinde ihtiyati haciz gibi hukuki yollardır.
Ceza hukuku ise "son çare" niteliğindedir. Kanun koyucu yalnızca belirli davranışları suç olarak tanımlamıştır. Borç ilişkisinde suç tartışması genellikle iki madde etrafında döner:
- Dolandırıcılık (TCK m. 157): "Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası verilir."
- Güveni kötüye kullanma (TCK m. 155): Başkasına ait olup muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyetliği kendisine devredilen mal üzerinde, devir amacı dışında tasarrufta bulunan veya devri inkâr eden kişi, şikâyet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır.
Görüldüğü gibi iki suçta da "ödememek" tek başına yeterli değildir. Dolandırıcılıkta aldatma, güveni kötüye kullanmada ise belirli bir amaçla teslim edilmiş başkasına ait bir mal gerekir.
Dolandırıcılık ne zaman oluşur? Hilenin zamanı belirleyicidir
Dolandırıcılığın özü aldatmadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 25.03.2026 tarihli, 2025/222 E., 2026/188 K. sayılı kararında suçun unsurlarını üç başlıkta toplamıştır: failin hileli davranışlarda bulunması, bu davranışların mağduru aldatabilecek nitelikte olması ve bunun sonucunda mağdurun zararına haksız bir yarar sağlanması.
Kararda iki nokta özellikle önemlidir:
- Basit yalan hile değildir. Genel Kurul'a göre "hile nitelikli yalandır"; belli oranda ağır, yoğun ve ustaca olmalı, mağdurun denetleme ve sorgulama imkânını ortadan kaldırmalıdır. Sözleşme ilişkilerinde bir tarafın yalnızca yalan söyleyerek diğerini aldatması dolandırıcılık için yetmez. Yalanın, muhatabın inceleme eğilimini etkisiz bırakacak güçte olması ve gerektiğinde dış hareketlerle desteklenmesi gerekir.
- Hile, yarardan önce veya onunla eş zamanlı olmalıdır. Haksız yarar, hileli davranışın sonucunda elde edilmelidir. Genel Kurul, önceki kararlarına da atıfla, önceden oluşmuş bir zarar veya doğmuş bir borç için mağdura karşı sonradan hileli davranışlarda bulunulmasının dolandırıcılık oluşturmayacağını açıkça belirtmiştir. Gerekçe şudur: Alacaklı, alacağının varlığından zaten haberdardır; borç, kandırıcı davranışların sonucunda doğmamıştır.
Genel Kurul bir istisnayı da vurgulamıştır: Hile, borcun yenilenmesi için kullanılmışsa, yani eski borç sona erdirilip yerine yeni bir borç kurulmuşsa, diğer unsurların da bulunması şartıyla dolandırıcılık oluşabilir. Somut olayda verilen çekin önceden doğmuş bir borç için mi, yoksa alışveriş sırasında ödeme aracı olarak mı verildiği tartışmalıydı. Genel Kurul ticari defterler, faturalar ve tarafların cari hesap ilişkisi araştırılmadan hüküm kurulamayacağını belirterek mahkûmiyet hükmünü eksik araştırma nedeniyle bozdu. Karar oy çokluğuyla verildi ve on üye karşı oy kullandı. Bu da konunun her somut olayda dikkatle değerlendirildiğini gösteriyor.
Borç alırken kandırma ile borcu ödememek arasındaki fark
Bu ilkeden pratik bir ayrım çıkar. Kişi parayı alırken geri ödeme niyeti olmadığı hâlde, sahte belgeler, kurgulanmış bir hikâye veya üçüncü kişilerin de katıldığı bir mizansenle karşı tarafı ikna etmişse, hile paradan önce gelmiştir ve dolandırıcılık tartışılabilir. Buna karşılık para gerçek bir borç ilişkisi içinde verilmiş, borçlu sonradan ödeme güçlüğüne düşmüş ya da ödemekten kaçınmışsa, kural olarak suç değil hukuki uyuşmazlık söz konusudur. Borçlunun "haftaya öderim" demesi, ödeme için sürekli yeni tarih vermesi veya oyalaması da kendi başına önceki borcu dolandırıcılığa dönüştürmez.
Önceden doğan borç için verilen çek veya senet
Uygulamada en sık karşılaşılan durumlardan biri, mevcut bir borç için sonradan karşılıksız, sahte veya çalıntı bir çek ya da senet verilmesidir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi'nin 20.11.2025 tarihli, 2021/24666 E., 2025/14890 K. sayılı kararındaki olay buna iyi bir örnektir.
Sanık katılandan 65.000 TL borç almış, karşılığında dört çek vermişti. Çekler karşılıksız çıkınca, karşılıksız çekleri geri almadan katılana iki çalıntı çek verildi. İlk derece mahkemesi nitelikli dolandırıcılıktan mahkûmiyet kararı verdi. Daire ise bu kararı bozdu. Çalıntı çekler karşılıksız çıkan çekler geri alınmadan verilmişti ve katılanın zararını da karşılamıyordu; bu nedenle borcun yenilendiği kabul edilemezdi. Daire, Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik görüşüne dayanarak önceden doğmuş borç için yapılan hileli davranışın dolandırıcılık oluşturmayacağını ve sanıkların beraati gerektiğini belirtti.
Bu karar, çalıntı veya sahte belge kullanımının başka suçlar bakımından ayrıca değerlendirilebileceği gerçeğini değiştirmez. Ancak dolandırıcılık bakımından ölçüt açıktır: Alacak, hileli davranıştan önce mevcutsa ve borç yenilenmemişse bu suç oluşmaz. Karşılıksız çekin ayrıca 5941 sayılı Çek Kanunu bakımından doğurduğu sonuçları karşılıksız çek ve hapis cezası yazısında ayrıca ele almıştım.
Güveni kötüye kullanma: Emanet edilen para veya mal
Güveni kötüye kullanma, dolandırıcılıktan farklı olarak bir güven ilişkisinin istismarıdır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi'nin yerleşik uygulamasına göre bu suçun oluşması için şunlar gerekir:
- failin bir malın zilyedi olması,
- malın iade edilmek veya belirli bir şekilde kullanılmak üzere faile rızayla teslim edilmesi,
- failin malı veriliş amacı dışında satması, rehnetmesi, tüketmesi, değiştirmesi gibi malikmiş gibi tasarrufta bulunması ya da teslimi inkâr etmesi.
Örneğin bir kişiye "şu faturayı benim adıma öde" diye para verilmesi, satılmak üzere mal bırakılması, bir aracın belirli bir süre kullanılmak üzere teslim edilmesi bu kapsamdadır. Para belirli bir amaçla emanet edilmiş ve amacı dışında harcanmışsa güveni kötüye kullanma gündeme gelebilir. Buna karşılık borç olarak verilen paranın mülkiyeti TBK m. 386 uyarınca ödünç alana geçtiğinden, ödünç alanın parayı harcaması "başkasına ait mal üzerinde amaç dışı tasarruf" niteliği taşımaz. Bu nedenle sırf borcun geri ödenmemesi kural olarak güveni kötüye kullanma suçunu da oluşturmaz.
Suçun bir de nitelikli hâli vardır. TCK m. 155/2'ye göre suç meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da başkasının mallarını idare etme yetkisinin gereği olarak teslim edilmiş eşya hakkında işlenirse ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezasıdır. 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla eklenen üçüncü fıkraya göre suçun konusu motorlu kara, deniz veya hava taşıtıysa ceza bir kat artırılır.
Kastın zamanı: Güveni kötüye kullanma mı, dolandırıcılık mı?
İki suç arasındaki ince çizgiyi Yargıtay 11. Ceza Dairesi 27.06.2024 tarihli, 2021/39526 E., 2024/8822 K. sayılı kararında şöyle çizmiştir: Dolandırıcılıkta kast malın tesliminden önce vardır; güveni kötüye kullanmada ise kast, mal belirli bir amaçla teslim edildikten sonra ortaya çıkar.
Olayda sanık, inşaat malzemesi satabileceğini söyleyerek katılanlarla anlaşmış, imzalı ama keşide ve vade tarihi boş bir çeki "bankaya sorgulatıp getireceğim" diyerek almış ve bir daha dönmemişti. Mahkeme güveni kötüye kullanmadan mahkûmiyet kararı vermişti. Daire ise sanığın başından beri haksız kazanç kastıyla hareket ettiğini ve kurduğu mizansenle katılanın iradesini sakatladığını tespit etti. İrade aldatılmışsa taraflar arasında hukuken geçerli bir sözleşmeden, dolayısıyla güveni kötüye kullanmadan söz edilemezdi. Eylem dolandırıcılık olarak nitelendirilmeliydi.
Bu ayrım yalnızca teorik değildir. Suçun vasfı, cezanın miktarını, şikâyete bağlı olup olmadığını ve uzlaştırma kapsamını doğrudan etkiler.
"Hukuki ihtilaf" kararı: Suç duyurusu her zaman sonuç vermez
Yargıtay, taraflar arasındaki ilişkinin özünde bir sözleşme anlaşmazlığı olduğu durumlarda ceza yargılamasının yerinde olmadığını sıklıkla vurgular. Yargıtay 11. Ceza Dairesi'nin 14.02.2024 tarihli, 2022/10501 E., 2024/1692 K. sayılı kararı bu yaklaşıma örnektir.
Olayda şikâyetçi, satın aldığı bir traktörü daha sonra kendisine devretmesi şartıyla resmî olarak sanık adına tescil ettirmişti. Sanık traktörü ve ruhsatını şikâyetçiye teslim etmiş, ancak resmî devri yapmamıştı. Mahkeme güveni kötüye kullanmadan mahkûmiyet kararı verdi. Daire bu kararı bozdu: Traktör fiilen şikâyetçiye verilmişti, yalnızca resmî devir yapılmamıştı. Eylem "hukuki ihtilaf mahiyetinde" olduğundan suç unsurları oluşmamıştı ve beraat kararı verilmesi gerekiyordu.
Bu kararlar ortak bir mesaj taşıyor: Ceza soruşturması bir alacak tahsil aracı değildir. Unsurları oluşmayan bir şikâyet çoğu zaman kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla ya da beraatle sonuçlanır. Bu süre içinde alacak için gereken hukuki adımlar atılmamışsa zaman kaybedilmiş olur.
Şikâyet süresi, uzlaştırma ve zararın giderilmesi
Suçun oluştuğu düşünülen durumlarda usule ilişkin kurallar da önemlidir:
- Şikâyet süresi: Güveni kötüye kullanmanın temel hâli (TCK m. 155/1) şikâyete bağlıdır. TCK m. 73'e göre şikâyet hakkı olan kişi fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmalıdır. Aksi hâlde soruşturma yapılamaz. Şikâyetten vazgeçme kural olarak davayı düşürür.
- Uzlaştırma: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 253. maddesine göre güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç) ve dolandırıcılık (TCK m. 157) suçları, şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın uzlaştırma kapsamındadır. Listede TCK m. 157 sayılmıştır; m. 158'deki nitelikli dolandırıcılık hâlleri listede yer almaz.
- Uzlaşmanın sonuçları: CMK m. 253/19'a göre uzlaşma sonucunda şüpheli edimini bir defada yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir; edim taksitlendirilmişse kamu davasının açılması ertelenir. Edim yerine getirilmezse uzlaşma raporu, İcra ve İflas Kanunu m. 38 anlamında ilam niteliğindeki belgelerden sayılır. Uzlaşma sağlanırsa, o anda tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar hariç, aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz.
Zararın giderilmesinin cezaya etkisi ise ayrı bir konudur. Dolandırıcılıkta etkin pişmanlık hükümlerini dolandırıcılıkta zararı ödemenin cezaya etkisi yazısında ayrıntılı olarak anlatmıştım.
Kararların değerlendirmesi
Dört karar birlikte okunduğunda Yargıtay'ın tutarlı bir çizgi izlediği görülüyor:
| Durum | Yargıtay'ın yaklaşımı |
|---|---|
| Gerçek bir borç ilişkisi var, borç sonradan ödenmiyor | Kural olarak hukuki uyuşmazlık; suç yok |
| Önceden doğan borç için sonradan karşılıksız, sahte veya çalıntı çek verilmesi | Borç yenilenmemişse dolandırıcılık oluşmaz (CGK 2026; 11. CD 2025) |
| Parayı veya belgeyi almadan önce kurgulanan mizansen | Kast baştan varsa dolandırıcılık (11. CD 2024) |
| Belirli amaçla teslim edilen malın amaç dışı kullanılması | Güveni kötüye kullanma |
| Mal fiilen teslim edilmiş, yalnızca resmî devir yapılmamış | Hukuki ihtilaf; suç yok (11. CD 2024) |
Ceza Genel Kurulu'nun 2026 kararındaki karşı oylar, sınır durumlarda tartışmanın sürdüğünü gösteriyor. Özellikle çekin alışveriş sırasında mı yoksa önceden doğan borç için mi verildiği gibi olgusal sorular, ticari defterler, faturalar ve yazışmalarla ispatlanmalıdır. Bu yüzden aynı görünen iki olay, delillere göre farklı sonuçlanabilir.
Uygulamaya dönük çıkarımlar
- Borç verirken ilişkiyi belgeleyin. Banka havalesi açıklaması, senet veya yazılı borç belgesi, borcun varlığını ve niteliğini (ödünç mü, emanet mi) gösterir.
- Paranın borç olarak mı, yoksa belirli bir işi yapmak üzere emanet olarak mı verildiğini açıkça yazın. Güveni kötüye kullanma tartışmasında bu ayrım belirleyicidir.
- Borç ödenmiyorsa öncelikle icra takibi, alacak davası ve gerekirse ihtiyati haciz gibi hukuki yolları değerlendirin. Ceza şikâyeti bu yolların yerini tutmaz. İcra yolları hakkında genel bilgi için icra hukuku sayfasına bakabilirsiniz.
- Para alınırken sahte belge, kurgulanmış bir hikâye veya başkalarının da dahil olduğu bir düzen varsa, bunu gösteren mesajları, belgeleri ve tanık bilgilerini saklayın. Dolandırıcılık iddiasında hilenin paradan önce yapıldığını gösteren deliller önemlidir.
- Güveni kötüye kullanmanın temel hâlinde altı aylık şikâyet süresini kaçırmayın.
- Hakkınızda dolandırıcılık veya güveni kötüye kullanma şikâyeti yapıldıysa, borç ilişkisini ve ödeme geçmişini gösteren belgeleri toplayın. İfade süreci için ifadeye çağrıldığınızda yapmanız gerekenleri anlattığım yazıya göz atabilirsiniz.
- Uzlaştırma teklifini, sonuçlarını bilerek değerlendirin. Uzlaşma sağlanırsa aynı suç nedeniyle tazminat davası açma hakkı büyük ölçüde sona erer.
Ceza hukukundaki diğer başlıklar için ceza hukuku çalışma alanı sayfasını inceleyebilirsiniz.
Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Her olayda suçun oluşup oluşmadığı; tarafların ilişkisine, paranın veriliş amacına, hilenin zamanına ve dosyadaki delillere göre ayrıca incelenmelidir.
