Kavgada Haksız Tahrik İndirimi: "İlk Kim Başlattı?" Sorusu ve Yargıtay'ın Ölçütleri

"Kavgayı o başlattı, bana küfretti, ben de kendimi tutamadım." Ceza yargılamasında bu cümle çok sık duyulur. Hukuki karşılığı ise Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 29. maddesinde düzenlenen haksız tahriktir. Haksız tahrik, karşı tarafın haksız bir davranışının kişide yarattığı öfke veya derin üzüntü (kanundaki ifadesiyle "hiddet veya şiddetli elem") etkisiyle işlenen suçlarda cezanın önemli ölçüde indirilmesini sağlayan bir kurumdur.

Ancak her tartışma veya kavga, haksız tahrik indirimi sonucunu doğurmaz. "İlk kim başlattı?", "Tepki orantılı mıydı?", "Olayla suç arasında ne kadar zaman geçti?" gibi sorular sonucu doğrudan belirler. Bu yazıda haksız tahrikin şartlarını, karşılıklı kavgalarda nasıl uygulandığını ve "ilk haksız hareketin kimden geldiği belli değilse ne olur?" sorusunu Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Yargıtay 1. Ceza Dairesi'nin güncel kararları üzerinden aktarıyorum.

Haksız tahrik nedir ve cezayı ne kadar indirir?

TCK m. 29'a göre haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla,
• Müebbet hapis cezası yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası verilir,
• Diğer hâllerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun istikrar kazanmış kararlarında belirtildiği üzere haksız tahrik, kişinin haksız bir fiilin kendisinde yarattığı öfke veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlemesi durumunda kusur yeteneğindeki azalmayı ifade eder. Fail, suç işleme yönünde önceden bir karar vermeden, dışarıdan gelen etkinin ruhsal yapısında yarattığı karışıklığın sonucu olarak suça yönelmektedir. Kanun koyucu bu nedenle failin cezasını indirmektedir.

5237 sayılı TCK, eski 765 sayılı Kanun'daki "ağır tahrik – hafif tahrik" ayrımını kaldırmıştır. Bugün hâkim, tahriki oluşturan eylemin özelliklerine göre kanunda gösterilen iki sınır arasında bir indirim oranı belirler. Ceza Genel Kurulu kararlarında bu oranın belirlenmesinde haksız hareketin işleniş şekli, yeri, niteliği, zamanı ve tarafların durumunun dikkate alınması gerektiği vurgulanmaktadır.

Haksız tahrikin dört şartı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun 19.11.2025 tarihli, 2025/118 E., 2025/479 K. sayılı kararında da tekrarlandığı üzere, Ceza Genel Kurulunun istikrar kazanmış kararları ile öğretide kabul gören görüşler doğrultusunda haksız tahrik hükmünün uygulanabilmesi için:

1. Tahriki oluşturan haksız bir fiil bulunmalı,
2. Fail öfke veya şiddetli elemin etkisi altında kalmalı,
3. Failin işlediği suç bu ruhsal durumun tepkisi olmalı,
4. Haksız tahrik teşkil eden eylem mağdurdan sâdır olmalıdır.

"Haksız fiil" kavramı geniş yorumlanır: Hakaret, küfür, tehdit, fiziki saldırı veya ahlaka aykırı davranışlar bunun tipik örnekleridir. Haksız fiilin faile yönelmesi de şart değildir. Yukarıda anılan 2025 tarihli Ceza Genel Kurulu kararına konu olayda, sanığın babaannesi olan maktulün uzun süredir sanığın annesine yönelik ağır hakaretlerde bulunduğu iddia edilmiş ve Kurul, sanığın annesine yönelik bu sözlerin de haksız tahrik değerlendirmesinde dikkate alınmasını kabul etmiştir.

"Kavgayı o başlattı": Karşılıklı haksız hareketlerde kural

Uygulamada en sık karşılaşılan durum, tarafların karşılıklı olarak birbirine haksız davrandığı kavgalardır. Ceza Genel Kurulu'nun 01.03.2023 tarihli, 2022/175 E., 2023/109 K. sayılı kararında yerleşmiş ilke şu şekilde ifade edilmiştir:

Haksız bir eylem ile mağduru tahrik eden fail, kural olarak karşılaştığı tepkiden dolayı tahrik altında kaldığını ileri süremez. Ancak maruz kaldığı tepki, kendi gerçekleştirdiği eylemle karşılaştırıldığında aşırı bir hâl almışsa, başka bir deyişle tepkide açık bir oransızlık varsa, bu tepkinin artık başlı başına haksız bir nitelik alması nedeniyle fail bakımından haksız tahrik oluşturduğu kabul edilmelidir.

Kurul'a göre karşılıklı tahrik oluşturan eylemlerin varlığı hâlinde tarafların davranışları birbirine oranla değerlendirilmeli; hangisinin önce, hangisinin sonra gerçekleştiği, birbirlerine etki-tepki biçiminde gelişip gelişmediği, ulaştıkları boyut ve vahamet düzeyleri dikkate alınmalıdır. Başlangıçtaki haksız davranışa gösterilen tepkide açık bir oransızlık saptanırsa, kavgayı başlatan taraf da haksız tahrik indiriminden yararlanabilir.

Aynı kararın somut olayı bu dengenin nasıl kurulduğunu iyi göstermektedir. Olayda maktulün yaya geçidinde sanığa hakaret içeren bir söz söylemesiyle tartışma başlamış; sanık tartışma sırasında kısa süre içinde bıçak göstererek orantısız bir tepki vermiş; ardından sanık olay yerinden uzaklaşmak üzere arkasını dönmüşken maktul arkasından koşarak yumruk atmış, sanığı yere düşürmüş ve yerde de vurmaya devam etmiş; sanık da bu sırada bıçakla maktulü öldürmüştür. Ceza Genel Kurulu, ilk haksız hareketin maktulden geldiğini, sanığın bıçak göstermesiyle dengenin bozulduğunu, ancak maktulün uzaklaşmakta olan sanığa fiziki saldırısıyla dengenin yeniden sanık lehine bozulduğunu kabul etmiş ve sanığın haksız tahrik altında hareket ettiği sonucuna varmıştır.

İlk haksız hareketin kimden geldiği belli değilse

Birçok kavgada tanık yoktur ya da tanıklar olayın sadece bir bölümünü görmüştür. Bu durumda "kim başlattı?" sorusu cevapsız kalabilir. Ceza Genel Kurulu, her iki kararında da evrensel bir ceza hukuku ilkesi olan "şüpheden sanık yararlanır" ilkesine vurgu yapmıştır: İlk haksız hareketin sanıktan mı yoksa mağdurdan mı kaynaklandığı kanıtlanamıyorsa, oluşan kuşku sanık lehine yorumlanarak kural olarak sanık haksız tahrik hükmünden yararlandırılmalıdır.

Kurul aynı yerde önemli bir sınır da çizmiştir: Bu kabulün, dosya kapsamından anlaşılan olayın gerçekleşme biçimine, somut olayın özelliklerine ve hayatın olağan akışına uygun düşmesi gerekir. Yani sanığın soyut olarak "bana hakaret etti" demesi tek başına yeterli değildir; savunmanın olayın genel akışıyla uyumlu olması ve aksini gösteren kesin bir delilin bulunmaması gerekir.

2025 tarihli Ceza Genel Kurulu kararı bu ilkenin uygulamasına iyi bir örnektir. Olayda sanığın babaannesini öldürdüğü, bu sırada ilk derece mahkemesinin haksız tahrik indirimini uygulamadığı görülmektedir. Ceza Genel Kurulu ise sanığın tüm aşamalarda istikrarlı biçimde maktulün annesine sürekli hakaret ettiğini anlatması, boşanma dosyasındaki iddialar ve olaydan kısa süre önce maktulün sanığın annesine hakaret ettiği bir tartışmanın tanık beyanıyla doğrulanması karşısında, savunmanın aksine şüpheden uzak ve yeterli delil elde edilemediğini belirtmiş ve sanık hakkında asgari oranda haksız tahrik indirimi uygulanması gerektiğine oy çokluğuyla karar vermiştir. Bu karar, istikrarlı savunmanın ve onu destekleyen dolaylı delillerin önemini açıkça ortaya koymaktadır.

Aradan zaman geçmesi, intikam ve "ilk hareketi sanığın yapması"

Haksız tahrikte zaman unsuru da tartışmalıdır. Ceza Genel Kurulu, mağdurdan gelen haksız hareketin psikolojik etkisinin devam ettiğinin kabulünde zorunluluk bulunan hâllerde haksız tahrik hükmünün uygulanması gerektiğini belirtmektedir. Yani tahrik ile suç arasında belirli bir süre geçmesi tek başına indirimi engellemez; önemli olan öfke veya şiddetli elemin etkisinin devam edip etmediğidir.

Bununla birlikte, sırf geçmişte yaşanmış bir olay nedeniyle intikam amacıyla hareket edilen durumlarda Yargıtay haksız tahrik indirimini uygulamamaktadır. Yargıtay 1. Ceza Dairesi'nin 21.11.2024 tarihli, 2024/1567 E., 2024/7659 K. sayılı kararına konu olayda, sanıklardan biri ile maktul arasındaki husumete konu olay beş yıl önce yaşanmış, maktul o olay nedeniyle yargılanarak cezalandırılmış ve cezasını infaz etmişti. Sanıklar, maktulün cezaevinden çıkmasından kısa süre sonra, aralarında hiçbir konuşma geçmeden aracı maktulün bulunduğu motosiklete çarpmıştı. Daire çoğunluğu, sanıkların intikam duygusuyla hareket ettiklerini ve olay anında ilk haksız hareketin sanıklardan kaynaklandığını belirterek haksız tahrik hükümlerinin uygulanma koşullarının bulunmadığına karar vermiştir.

Bu kararda bir karşı oy bulunduğunu da belirtmek gerekir. Karşı oy yazısında, haksız tahrikin yarattığı öfke veya elemin ne kadar süre devam edeceği konusunda belirli bir zaman dilimi gösterilemeyeceği, maktulün daha önce sanığı öldürmeye teşebbüs etmesinin etkisinin hâlen devam ettiği ve indirimin uygulanması gerektiği görüşü savunulmuştur. Görüldüğü üzere, özellikle uzun süreye yayılan husumetlerde sonuç, olayın kendine özgü koşullarına göre değişebilmektedir.

Haksız tahrik, meşru savunma ve karşılıklı hakaret farkı

Haksız tahrik çoğu zaman meşru savunma ile karıştırılır. İkisi farklı kurumlardır:

Kurum	Dayanak	Sonuç
Meşru savunma	TCK m. 25/1	Kendisine veya başkasına yönelmiş, gerçekleşen ya da tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda ve orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenen fiilden dolayı faile ceza verilmez.
Meşru savunmada sınırın aşılması	TCK m. 27/2	Sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.
Haksız tahrik	TCK m. 29	Fail cezalandırılır; ancak cezası kanunda gösterilen oranlarda indirilir.
Haksız fiil nedeniyle veya karşılıklı hakaret	TCK m. 129	Hakaret suçuna özgü düzenlemedir; ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir; kasten yaralamaya tepki olarak işlenen hakarette ceza verilmez.

Meşru savunmada amaç saldırıyı "defetmek"tir ve tepki saldırı ile orantılı olmalıdır. Saldırı sona erdikten sonra, öfkeyle karşı tarafa yönelinmesi ise meşru savunma değil, şartları varsa haksız tahrik kapsamında değerlendirilir. Savunmada bu kurumların hangisine dayanılacağı, olayın oluş biçimine göre dikkatle belirlenmelidir. Hakaret suçlarında karşılıklılık konusunu WhatsApp mesajıyla hakaret yazımda da ele almıştım.

Kararların değerlendirmesi

• Ceza Genel Kurulu'nun 2023 ve 2025 tarihli kararları, haksız tahrikin dört şartını ve karşılıklı haksız hareketlerdeki etki-tepki dengesini istikrarlı biçimde tekrar etmektedir. Kavgayı başlatan kişi kural olarak indirimden yararlanamaz; ancak karşılaştığı tepki açıkça orantısızsa yararlanabilir.
• İlk haksız hareketin kimden geldiği belirlenemediğinde, şüphe sanık lehine yorumlanır ve genellikle asgari oranda indirim yapılır. Bu kabul, savunmanın istikrarlı olmasına ve olayın akışıyla uyumlu bulunmasına bağlıdır.
• Geçmişte yaşanan bir olaydan dolayı intikam amacıyla, olay anında herhangi bir haksız hareket olmaksızın işlenen suçlarda Yargıtay 1. Ceza Dairesi indirimi uygulamamaktadır; ancak bu konuda karşı oylar bulunduğu ve sonucun somut olaya göre değişebildiği görülmektedir.
• İndirim oranı hâkimin takdirindedir; ancak Yargıtay bu takdirin hakkaniyete uygun kullanılıp kullanılmadığını denetlemektedir. 2023 tarihli Ceza Genel Kurulu kararında, haksız tahrik nedeniyle belirlenen cezanın makul düzeyin altında kaldığı, yani indirimin fazla tutulduğu ve eksik ceza tayin edildiği gerekçesiyle hüküm bozulmuştur. İndirim oranı her iki yönden de denetime tabidir.

Uygulamaya dönük çıkarımlar

• İfadede olayın tamamını anlatın: Haksız tahrik çoğu zaman sanığın kendi anlatımına ve bunu destekleyen dolaylı delillere dayanır. Olayın başlangıcından itibaren ne söylendiğini, kimin ne yaptığını ilk ifadeden itibaren tutarlı biçimde anlatmak büyük önem taşır. Çelişkili veya sonradan değiştirilen anlatımlar savunmanın inandırıcılığını zayıflatır.
• Delilleri erken toplayın: Kamera kayıtları belirli bir süre sonra silinebilir. Olay yerine yakın işyerlerinin, belediye veya site kameralarının görüntülerinin bir an önce talep edilmesi, "kim başlattı?" sorusunun cevabında belirleyici olabilir. Ceza Genel Kurulu'nun 2023 tarihli kararında da kamera görüntüleri olayın akışının tespitinde temel delil olmuştur.
• Kendi yaralanmanızı belgeleyin: Size yönelik bir fiziki saldırı varsa, olaydan sonra derhâl adli muayene raporu alınması, karşı tarafın haksız hareketinin ispatı bakımından önemlidir.
• Geçmiş husumeti belgeleyin: Uzun süredir devam eden hakaret, tehdit veya şiddet varsa, buna ilişkin şikâyet dilekçeleri, mesajlar, önceki dava dosyaları ve tanık beyanları haksız tahrikin değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.
• Mağdur veya katılan sıfatındaysanız: Sanık tarafın haksız tahrik iddiasına karşı, olay anında sizden kaynaklanan bir haksız hareket bulunmadığını gösteren delilleri (tanık, kamera kaydı, mesajlar) dosyaya sunmanız, indirimin uygulanıp uygulanmayacağı ve oranı bakımından önem taşır.
• Kurumları karıştırmayın: Saldırıyı defetmek için orantılı biçimde hareket edildiyse meşru savunma; saldırı bittikten sonra öfkeyle hareket edildiyse haksız tahrik gündeme gelir. Bu ayrım, beraat ile cezada indirim arasındaki farkı belirleyebilir.

Ceza yargılamasının diğer aşamaları hakkında bilgi için Ceza Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosyanızdaki durumu değerlendirmez. Haksız tahrikin uygulanıp uygulanmayacağı ve indirim oranı; olayın oluş biçimine, delillere ve tarafların davranışlarına göre her dosyada ayrıca belirlenir. Soruşturma veya kovuşturma aşamasındaysanız, ifade vermeden önce bir avukattan destek almanız hak kaybını önlemeye yardımcı olacaktır.